1. Giới thiệu về Tháp Bình Lâm
Tháp Bình Lâm là một trong những di tích tháp Chăm cổ lâu đời nhất còn lại tại Bình Định, giữ vai trò đặc biệt trong tiến trình hình thành và phát triển kiến trúc Chăm Pa ở khu vực Vijaya xưa. Không đồ sộ như Tháp Dương Long, không nguyên vẹn như Tháp Bánh Ít, Tháp Bình Lâm mang vẻ đẹp trầm mặc, cô đọng và học thuật, phản ánh giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của nghệ thuật xây dựng Chăm Pa.
Theo các tài liệu khảo cổ, tháp được xây dựng vào cuối thế kỷ X – đầu thế kỷ XI, sớm hơn phần lớn các cụm tháp nổi tiếng khác tại Bình Định. Chính vì vậy, Tháp Bình Lâm được xem là mốc nền tảng để nghiên cứu sự phát triển của phong cách kiến trúc Chăm tại vùng đất này.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
2. Tháp Bình Lâm ở đâu?
- Tên di tích: Tháp Bình Lâm
- Địa điểm: thôn Bình Lâm, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định nay là thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông, tỉnh Gia Lai. Cách thành phố Quy Nhơn 22 km.
- Tháp tọa lạc trên vùng đất bằng phẳng ven khu dân cư, không nằm trên đồi cao như nhiều tháp Chăm khác.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Vị trí này cho thấy Tháp Bình Lâm có thể gắn với khu dân cư – trung tâm sinh hoạt tôn giáo cổ, thay vì chỉ là công trình nghi lễ độc lập.
3. Cách di chuyển đến Tháp Bình Lâm
Từ trung tâm TP. Quy Nhơn
- Di chuyển theo Quốc lộ 1A về hướng Bắc
- Đến khu vực Đập Đá – An Nhơn, rẽ vào đường địa phương thôn Bình Lâm, xã Tuy Phước Đông là tới tháp.
- Quãng đường: khoảng 20 km
- Thời gian di chuyển: 30–40 phút
Đường đi thuận tiện, ô tô và xe máy đều tiếp cận sát di tích
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
4. Giá vé & giờ hoạt động
- Giá vé tham quan: Miễn phí
- Giờ tham quan: 07:00 – 18:00 hằng ngày
Tháp hiện chưa tổ chức bán vé, phù hợp cho nghiên cứu, tham quan tự do và du lịch giáo dục.
5. Tên gọi “Bình Lâm” bắt nguồn từ đâu?
Tên gọi Tháp Bình Lâm xuất phát từ vị trí tháp nằm ngay trong xóm Long Mai, thôn Bình Lâm nên tháp có tên gọi là Bình Lâm. Địa danh Bình Lâm xưa, gắn với khu vực cư trú của cư dân Việt sau này. Đây không phải tên gốc Chăm Pa, nhưng đã trở thành tên gọi chính thức trong hồ sơ di tích và tài liệu nghiên cứu.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Trong dân gian Bình Định, Tháp Bình Lâm từng được nhắc đến như:
“Tháp cổ đất Đập Đá – dấu tích người xưa để lại”
Tên gọi mộc mạc, phản ánh cách người Việt tiếp nhận và gìn giữ di sản Chăm Pa trong đời sống cộng đồng.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
6. Kiến trúc đặc sắc của Tháp Bình Lâm
6.1. Phong cách kiến trúc
Tháp Bình Lâm là một trong những di tích thuộc quần thể di tích thành Thị Nại, nằm ngay trong lòng thành của bờ phía Đông. Đây là một ngôi tháp tương đối đặc biệt vì có những đặc điểm khác với các tháp Chăm khác ở Bình Định như vị trí xây dựng nằm ngay trên đồng bằng và vật liệu xây dựng hoàn toàn bằng gạch, không sử dụng đá.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Về mặt kết cấu:
- Tháp có ba tầng, càng đi lên càng thu nhỏ dần về phía đỉnh.
- Tháp cao khoảng 20m, bình đồ vuông, mỗi cạnh khoảng 10m; cửa chính quay về hướng Đông, còn ba cửa còn lại là cửa giả.
- Cửa chính thông vào lòng tháp. Hai cửa giả ở phía Tây và phía Nam của tháp còn khá nguyên vẹn; cửa phía Đông đã bị sụp lỡ phần vòm cửa phía trên và chân, nhưng đã được tu sửa.
- Mỗi cửa giả là một cấu trúc ba thân kế tiếp nhau, nhô ra khỏi thân tháp 1,5m, được tạo chân cửa bằng những trụ vuông thẳng đứng, phía trên được tạo nhiều lớp mái vòm nhọn, vươn cao và có hình mũi giáo.
- Mái tháp có 4 tầng, nhỏ dần về phía trên. Mỗi tầng là hình ảnh thu nhỏ của phần tháp bên dưới nhưng được trang trí bởi các hoa văn khắc tạc tinh tế. Đường diềm ngăn cách thân và mái được trang trí bằng hoa văn cánh sen cách điệu, uốn lượn liên hoàn.
-
Mặt tường bên ngoài tháp Bình Lâm cũng được trang trí bằng hệ thống các cột ốp, nhưng có điểm khác biệt là đường rãnh ở cột ốp không tách cột ốp thành một đôi cột đứng song đôi; không còn hoa văn phủ kín bề mặt cột ốp và vòng đai bao quanh khung trang trí nằm giữa các cột ốp.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
6.2. Vật liệu & kỹ thuật xây dựng
- Tháp được xây bằng gạch nung Chăm Pa, kích thước nhỏ, xếp khít
- Kỹ thuật liên kết gạch chính xác, hầu như không thấy vữa
- Bề mặt gạch mịn, cho thấy trình độ kỹ thuật cao
Theo các nhà nghiên cứu, đây là giai đoạn người Chăm tối ưu kỹ thuật xây dựng, trước khi bước vào thời kỳ tháp cao lớn và phức hợp hơn.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
6.3. Trang trí & tạo hình
Các mô-típ hoa văn của tháp Bình Lâm đều được tạo trực tiếp lên gạch. Một số họa tiết trang trí như các tháp trang trí góc, hình ảnh trên các cửa giả và các họa tiết hoa văn quanh diềm thân tháp rất gần với mô-típ kiến trúc của những tháp Chàm ở thế kỉ X.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Tuy nhiên, những đặc điểm mới mẻ trong kiến trúc trang trí của tháp Bình Lâm như xuất hiện các hoa văn lạ:
- Không trang trí hoa văn trên mặt tường
- Các rãnh dọc thân tháp đã được thu nhỏ lại
- Vòm cửa vươn cao, có hình mũi giáo…
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Được coi là sự báo hiệu cho phong cách tháp Chăm mới, hay còn gọi là phong cách tháp Chăm Bình Định sau này – chuyển từ sự thanh tú, duyên dáng sang nhấn mạnh vào sự hoành tráng, khỏe khoắn trong kiến trúc tháp Chăm.
7. Cấu trúc hình thành & giá trị lịch sử
7.1. Niên đại
- Cuối thế kỷ X – đầu thế kỷ XI, sớm hơn các cụm tháp lớn như Dương Long, Bánh Ít
- Năm công nhận: Ngày 16/12/1993, Bộ Văn hóa-Thông tin đã ký quyết định số 2015-VH/QĐ công nhận Tháp Bình Lâm là Di tích Lịch sử Văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
7.2. Giá trị nghiên cứu
Hiện trạng:
Tháp cao đồ sộ, khoảng 20m, ngôi tháp ánh lên qua màu gạch vàng một vẻ đẹp trang nhã và thành kính. Tháp nằm giữa một xóm nhỏ, có 1 lối nhỏ dẫn vào di tích. Hiện nay, tháp đã được trùng tu sửa chữa, gần như trả về hiện trạng ban đầu. Từ xa có thể trông thấy ngôi tháp ẩn hiện sau những lũy tre làng, rất thơ mộng. Ngoài ra, lối dẫn vào tháp thì hẹp, không thể di chuyển bằng các phương tiện du lịch lớn (ví như xe 34 – 50 ghế thì không thể vào di tích).
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
Di tích, cổ vật:
- Linga bằng đá ba phần (vuông, bát giác, tròn), phần tròn ở phía trên cùng có đường kính khoảng 0.9m.
- Tượng chim thần Garuda cao 1,6m tạc ở tư thể đứng nhìn thẳng, hai tay co lại và xòe bàn tay ở ngang vai.
Hai tác phẩm này thuộc phong cách Chánh Lộ (đầu thế kỷ XII) và hiện đang được trưng bày trong khuôn viên chùa Thiên Trúc, tọa lạc ở vị trí không xa tháp Bình Lâm, khoảng 40m.
(Ảnh: tháp Bình Lâm)
8. Tour tham quan & kết nối điểm đến tại Kifa Travel
Tháp Bình Lâm thường được kết hợp trong tuyến:
- Tháp Bình Lâm → Tháp Cánh Tiên → Thành Đồ Bàn
- Du lịch văn hóa – lịch sử An Nhơn – Tây Sơn
Thời gian tham quan tại tháp: 20–30 phút
Một số lưu ý khi tham quan
- Không leo trèo, chạm tay vào thân tháp
- Nên tham quan vào sáng sớm hoặc chiều muộn
- Phù hợp cho:
- Sinh viên kiến trúc
- Người nghiên cứu lịch sử
- Du khách yêu di sản cổ
Quý khách khi đến check in Tháp Bình Lâm có thể kết hợp chương trình tham quan Bảo Tàng Quang Trung, Đàn tế trời Tây Sơn – và quý khách có thể tham khảo thêm chương trình trong ngày khác về thiên nhiên của Kifa Travel:
Tour HOT Cồn Chim – Hoà mình với thiên nhiên giữa lòng thành phố Quy Nhơn.
Tour HOT Cù Lao Xanh – Thiên đường sống ảo không góc chết.
Tour HOT Kỳ Co Eo Gió – Thiên đường biển đảo đẹp nhất Quy Nhơn.
